Rejim Dəyişməsindən Kənar: İran Niyə

Kosmetik Rejim Dəyişməsinə Deyil,

Struktur Transformasiyasına Ehtiyac

Duyur

Müəllif: Umud Düzgün

01 Fevral 2026

İranın siyasi böhranı adətən diktatura ilə demokratiya arasında bir mübarizə kimi çərçivələndirilir.

Bu çərçivə emosional baxımdan cəlbedici olsa da, analitik baxımdan natamamdır və nəticə

etibarilə yanıltıcıdır. Əsas problem yalnız İslam Respublikası deyil, İran dövlətinin öz struktur

arxitekturasıdır — farsçılıq və şiəlik üzərində qurulmuş və bir əsrdən artıq müddət ərzində razılıq

deyil, məcburiyyət vasitəsilə davam etdirilmiş mərkəzləşdirilmiş bir sistem.

Onilliklər boyu davam edən kütləvi etirazlar qeyri-adi cəsarət nümayiş etdirmişdir, lakin onlar

davamlı şəkildə sistemli dəyişiklik yarada bilməmişdir. İslahatçı siyasət institusional veto gücü

qarşısında dəfələrlə iflasa uğramışdır. Eyni zamanda, hərbi zərbələr, rejimin başının kəsilməsi

və ya xaricdən tətbiq olunan alternativ hökumətlər kimi təkliflər təhlükəli dərəcədə sadəlövhdür.

Reallıq açıqdır: təkcə rejim dəyişikliyi İranın böhranını həll etməyəcək.

Tıxanmış Keçid, Üzvi Demokratik Uğursuzluq Deyil

İran tarixən demokratik inkişaf qabiliyyətindən məhrum olmamışdır. Onun konstitusion inkişaf

trayektoriyası Britaniya və Rusiya müdaxilələri ilə kəsilmişdir; bu müdaxilələr islahatçı elitaları və

konstitusion institutları zəiflətmiş, nəticədə 1921–1925-ci illər arasında avtoritar dövlətin

formalaşmasına zəmin yaratmışdır.

Bu, sadəcə rejim dəyişikliyi deyil, dövlətin struktur transformasiyası idi — yarı-federal Qacar

sistemindən mərkəzləşdirilmiş Pəhləvi monarxiyasına keçid. Konstitusionizmi dərinləşdirmək

əvəzinə, Pəhləvi rejimi parlament siyasətini dağıtdı, mətbuatı və siyasi partiyaları sıxışdırdı və

dövləti fars-mərkəzli, unitar, siyasi plüralizmə, dil müxtəlifliyinə və qeyri-fars kimliklərinə düşmən

olan bir quruluşa yenidən formalaşdırdı.

İslam Respublikası bu arxitekturanı dağıtmadı; onu miras aldı, institusionallaşdırdı və daha da

gücləndirdi.

Niyə İslahat Struktur Baxımından Mümkün Deyil

İslam Respublikası struktur olaraq islah edilə bilməz, çünki onun yaşaması mərkəzləşdirilmiş

hakimiyyətə, ideoloji uyğunluğa, dil basqısına və məcburi assimilyasiyaya bağlıdır. Bunlar

siyasət səhvləri və ya düzəldilə bilən qüsurlar deyil; bunlar dövlətin özünün fundamental

tələbləridir. Hər hansı həqiqi demokratikləşmə mütləq olaraq hakimiyyətin həyata keçirildiyi bu

mexanizmləri dağıdacaqdır və bu səbəbdən islahatçı diskurs sadəcə təsirsiz deyil, daxili

ziddiyyətlidir.

Daha da önəmlisi, İslam Respublikasının aradan qaldırılması avtomatik olaraq demokratiya

yaratmayacaqdır. İran dövlətinin avtoritar məntiqi mövcud rejimdən əvvəl mövcud olmuş və yüz

ildən artıq müddət ərzində davam etmişdir. Eyni struktur çərçivəsində fəaliyyət göstərən

istənilən post-İslam Respublikası hökuməti — istər nominal olaraq respublikaçı, sekulyar və ya

monarxist olsun — çox böyük ehtimalla eyni avtoritarizmi başqa terminologiya altında təkrar

istehsal edəcək, yenə də fars-mərkəzli, şiə yönümlü və qeyri-fars xalqlara və qeyri-şiə icmalara

qarşı düşmən olaraq qalacaqdır.

Vahid Demokratik İran Mifi

İran homogen milli dövlət deyil, fars-mərkəzli və şiə-mərkəzli dövlət strukturu vasitəsilə idarə

olunan çoxmillətli siyasi qurumdur. Türklər, kürdlər, ərəblər, bəluclar və digər qeyri-fars xalqlar

əhalinin əhəmiyyətli hissəsini — hətta demoqrafik əksəriyyətini təşkil edir — lakin onlar sistemli

şəkildə bərabər siyasi iştirakdan və dövlət hakimiyyətinə real çıxışdan kənarda saxlanılmışdır.

Bu struktur əsas dəyişdirilmədən və etibarlı təhlükəsizlik təminatları, icra oluna bilən institusional

mexanizmlər və real demokratik elitalar olmadan həyata keçirilən demokratikləşmə cəhdləri,

nəticədə bərabərsizliyi demokratik ritorika altında seçki mexanizmləri vasitəsilə yenidən istehsal

edir. Belə şəraitdə seçkilər azadlıq vasitəsi deyil, mövcud iyerarxiyaların idarə olunan şəkildə

davam etdirilməsi alətinə çevrilir.

Müxalif qruplar tərəfindən tez-tez həll yolu kimi irəli sürülən federalizm bu ziddiyyəti təkbaşına

aradan qaldıra bilməz. Dərin mərkəzləşmiş və tarixi olaraq iyerarxik siyasi mədəniyyət daxilində

federalizm sadəcə inzibati desentralizasiya ilə nəticələnə bilər və real hakimiyyət bölgüsü,

suverenlik və milli plürallığın tanınması olmadan boş bir formaya çevrilə bilər. Bu isə dominantlıq

strukturlarını dağıtmaq əvəzinə onları yeni institusional etiket altında möhkəmləndirə bilər.

Bu səbəbdən İran vahid demokratik milli dövlət kimi deyil, mərkəzləşdirilmiş və şaquli iyerarxik

sistemlə idarə olunan çoxmillətli siyasi məkan kimi başa düşülməlidir. Dövlətin struktur əsaslarını

dəyişdirməyən hər hansı demokratikləşmə layihəsi bərabərsizliyi aradan qaldırmaq əvəzinə onu

təkrar istehsal etməyə məhkumdur.

Dövlət Kimliyi: Farsçılıq və Şiəlik Struktur Təməllər Kimi

Müasir İran dövlətinin kimliyi farsçılıq və şiəlik üzərində qurulmuşdur. Bu quruluş İslam

Respublikası ilə başlamamışdır; Pəhləvi dövründə institusionallaşdırılmış və bu gün də davam

edir. Zamanla fars millətçiliyi ilə dini ideologiya arasında balans dəyişsə də, istisnaedici məntiq

sabit qalmışdır.

Dil qadağaları, mədəni assimilyasiya, qeyri-fars xalqlara qarşı diskriminasiya və alternativ

kimliklərin basqılanması istisna deyil, sistemin özünün xüsusiyyətləridir. Hətta mühacirətdə olan

bir çox İranlı elitlər belə onilliklər boyu institusionallaşmış avtoritarizmin nəticəsi olaraq bu

davranış modellərini təkrar istehsal edir. Bu irs İranın mövcud çərçivəsində həqiqətən plüralist

və demokratik bir dövlətin yaranmasını son dərəcə çətinləşdirir.

Niyə Hərbi Həllər Uğursuz Olacaq

Bəzi siyasətçilər rejimi zəiflətmək və ya devirmək üçün məhdud hərbi müdaxilə və ya “cərrahi

zərbələr” təklif edirlər. Bu yanaşma İranın daxili milli parçalanmalarını nəzərə almır. Hərbi “baş

kəsmə” hakimiyyətin parçalanmasına, silahlı milislərin güclənməsinə, etnik gərginliklərin

artmasına və vətəndaş müharibəsi riskinin yüksəlməsinə səbəb olacaqdır. Pəhləvi

monarxiyasının bərpası və ya hər hansı fars-mərkəzli alternativ rejimin tətbiqi böyük ehtimalla

uzunmüddətli qeyri-sabitliyə gətirib çıxaracaqdır.

İraq modeli nə realdır, nə də arzuolunandır. Belə bir müdaxilə legitimlik yaratmaq əvəzinə

müqavimət doğuracaq və böyük insan və siyasi xərclərə səbəb olacaqdır.

Sovet Presedenti: Real və Mümkün Alternativ

Zorakı dövlət çöküşünə alternativ olaraq daha real və daha az dağıdıcı model Sovet İttifaqı tipli

razılaşdırılmış transformasiyadır. Bu model İran üçün tətbiq edilərsə, beynəlxalq vasitəçilik,

İranın çoxmillətli siyasi məkan kimi tanınması və öz müqəddəratını təyinetmə üzrə beynəlxalq

nəzarət altında referendumlar tələb edəcəkdir. Bundan sonra sərhədlər və yeni dövlət institutları

danışıqlar yolu ilə müəyyənləşdiriləcəkdir. Siyasi legitimlik məcburiyyətdən deyil, razılıqdan

qaynaqlanacaqdır.

Sovet İttifaqının dağılması avtomatik olaraq xaos demək deyildi. İraq, Suriya və Liviya ilə

müqayisədə bu proses daha az zorakı, daha az xərcli və daha sabit oldu. Məcburi birlik

razılaşdırılmış ayrılıqla əvəz olundu. Əgər İranın mərkəzləşdirilmiş sistemi dağılarsa, müxtəlif

xalqların müstəqillik istəyi qaçılmaz olacaqdır. Bu təhlükə deyil, siyasi reallıqdır. Əsas sual

parçalanmanın olub-olmaması deyil, onun danışıqlar yolu ilə, yoxsa münaqişə yolu ilə baş

verməsidir. Yalnız birinci variant sülh yolu ilə keçidi mümkün edir.

ABŞ və Beynəlxalq Siyasətçilər üçün Nəticələr

Vaşinqton üçün mərkəzləşdirilmiş İran dövlətinin qorunmasına sərmayə qoymaq onun

dağılmasına sərmayə qoymaq qədər riskli ola bilər. Qeyri-fars xalqlar şiə-mərkəzli diktaturadan

fars-mərkəzli millətçi rejimə keçidi qəbul etməyəcəkdir. Xaricdən tətbiq olunan və ya

fars-mərkəzli istənilən alternativ rejim uzunmüddətli münaqişələrə səbəb olacaqdır.

Buna görə də İranın demoqrafik reallıqlarını qəbul edən və bütün xalqlarla bərabər şəkildə

məsləhətləşən yeni yanaşma tələb olunur. 1989–1991-ci illərdə Sovet İttifaqının dağılması

göstərir ki, razılaşdırılmış parçalanma, referendumlar və beynəlxalq nəzarət altında keçidlər

həm iqtisadi baxımdan səmərəli, həm də sabitləşdirici ola bilər.

Regional və Geosiyasi Ölçü

İranın böhranı ABŞ, Avropa, Rusiya, Çin, İsrail, Türkiyə və ərəb ölkələri arasındakı geosiyasi

rəqabətdən ayrı düşünülə bilməz. Bu aktorların maraqları tez-tez İranın mərkəzləşdirilmiş

strukturunun qorunması ətrafında kəsişmişdir. Lakin süni birliklərin qorunması təkrar-təkrar

basqı, üsyan və regional qeyri-sabitlik yaratmışdır.

İrandan Sonra: Qeyri-Bərabər Demokratiya və

Post-İmperial Keçid

İrandan sonrakı keçid nə dramatik, nə də vahid olacaqdır, lakin gözlənildiyindən daha

idarəolunan və daha az zorakı ola bilər. Sovet İttifaqından sonra yaranan 15 dövlət və

Yuqoslaviyadan sonra yaranan 7 dövlət göstərir ki, siyasi parçalanma avtomatik olaraq xaosa

gətirib çıxarmır. Bu dövlətlərin heç biri dərhal Qərb tipli liberal demokratiya olmayacaqdır.

Bəziləri yarı-demokratik və ya millətçi sistemlər quracaq, digərləri isə çətinliklərlə üzləşəcəkdir.

Lakin tarix göstərir ki, kiçik özünüidarə edən dövlətlər böyük çoxmillətli imperiyalara nisbətən

daha hesabatlı, daha az imperial və daha asan islahat edilə biləndir.

Bu potensial dövlətlər arasında Güney Azərbaycan daha yüksək demokratik perspektivlərə

malikdir — tarixi idarəçilik təcrübəsi, konstitusion siyasətdə iştirakı, Türkiyədəki demokratik

modellərlə mədəni yaxınlığı və Quzey Azərbaycanın keçid təcrübəsi səbəbilə.

Paradoksal olaraq, yalnız İran dövlətinin parçalanması ilə fars cəmiyyəti də avtoritarizmin təkrar

istehsalı dövründən qurtula bilər. Ərazi bütövlüyünü hər şeydən üstün tutmaq siyasəti nə

sabitlik, nə də demokratiya gətirmişdir — yalnız təkrar basqı və üsyanlar yaratmışdır. Seçim

birlik və xaos arasında deyil, məcburiyyət və razılıq arasındadır.

Nəticə

Əgər beynəlxalq ictimaiyyət İranın ərazi bütövlüyünü xalqların hüquqlarından üstün tutmağa

davam edərsə, bu, avtoritarizmi və təkrar üsyanları davam etdirəcəkdir. Sovet tipli razılaşdırılmış

struktur transformasiyası daha real, daha az zorakı və daha demokratik bir yol təqdim edir.

İranın gələcəyi yalnız rejim dəyişikliyində deyil, siyasi hakimiyyətin yenidən qurulmasındadır.

Yalnız xalqların öz müqəddəratını təyinetməsi vasitəsilə davamlı sülh, legitimlik və demokratik

idarəçilik mümkündür. Əsas seçim birlik və xaos arasında deyil, məcburiyyət və razılıq

arasındadır.

____*****_____

Əlavə / Dipnotun Genişləndirilməsi

XIX əsrin sonlarına doğru Britaniya strateji düşüncəsi Qacar İmperiyasına artıq təkcə suveren

bir dövlət kimi deyil, Osmanlı İmperiyasının şərq arxa cəbhəsini zəiflətmək və bölgədə başqa bir

vahid türk gücünün (Qacar Türklərinin) meydana çıxmasının qarşısını almaq üçün nəzərdə

tutulmuş bir tampon zona kimi baxmağa başladı. Dolayı təsirin İranın siyasi və iqtisadi

mənzərəsini yenidən təşkil etməyə artıq başladığına baxmayaraq, Britaniyanın tam nəzarət

üçün atdığı addım 1919-cu ildə Anglo-Pers (İngiltərə–Fars) Müqaviləsi ilə kulminasiya nöqtəsinə

çatdı. Bu müqavilə beynəlxalq aləmdə — xüsusilə də Amerika Birləşmiş Ştatları tərəfindən —

İranın suverenliyini əlindən alacaq müstəmləkəçi bir pakt kimi geniş şəkildə qınandı.

İranın Britaniya protektoratı statusunu rəsmiləşdirmək məqsədi daşıyan bu razılaşma, son

nəticədə, ölkə daxilində geniş milli qəzəb dalğası və Qacarların son hökmdarı Əhməd Şahın

inadkar mövqeyi səbəbilə uğursuz oldu; onun Londonda nümayiş etdirdiyi simvolik “müqavimət”

həm müqavilənin, həm də öz sülaləsinin taleyini möhürlədi. Bu açıq manevrin iflası Britaniya

strateqlərini inandırdı ki, mövcud Qacar strukturu geri dönməz dərəcədə kövrəkdir; beləliklə,

yeni və itaətkar bir siyasi sistemin layihələndirilməsi üçün daha həlledici müdaxiləyə zəmin

yarandı. Aşağıdakı analiz məhz bu kritik dönəcdən sonra formalaşan beş mərhələli Britaniya

“quruluşunu” (set-up) izləyir: dolayı nəzarət mexanizmləri vasitəsilə, əməkdaşlıq etməyən türk

konstitusion monarxiyasını Britaniyanın həlledici təsiri altında, yüksək dərəcədə

mərkəzləşdirilmiş, fars-mərkəzli avtoritar monarxiya ilə əvəzləməyə yönəlmiş hesablanmış bir

proses.

Aşağıda təqdim olunanlar yekun bir tarixi hökm deyil, daha çox əlavə arxiv araşdırmalarına

ehtiyac duyan işlək bir hipotezdir. Bu hipotez mənim “The Persia Question” (“Persiya Sualları”)

adlı kitabımın bir hissəsində daha əvvəl irəli sürülmüş arqumentlərə, xüsusən XIX əsrin sonu və

XX əsrin əvvəllərində İran dövlətinin xaricdən strukturlaşdırılması məsələsinə söykənir və

müasir İran tarixini beş kritik mərhələ vasitəsilə şərh edir; bu mərhələlərdə dövlət plüralizmə

düşmən olan mərkəzləşdirilmiş, unitar bir sistemə yenidən dizayn edilmişdir:

Faza 1 (1920-ci illərin əvvəli): “Françayz” Modeli Qurulur

Britaniya öz müstəmləkə maraqlarını (xüsusən nefti) təmin etmək üçün Rza xanın yüksəlişini

təşkil etdi. Nəticədə yaranan Pəhləvi dövləti suveren bir qurum kimi deyil, nəzarət edilən

müştəri-dövlət “françayzı” kimi strukturlaşdırıldı — sanki bir biznes filialı: yerli “sahib” (Şah) əsas

sistemi (xarici siyasət, resurs nəzarəti) dəyişdirmək gücünə malik deyildi. 1921 çevrilişi və bunun

ardınca Anglo-Pers Oil Company-yə (Anglo-Pers Neft Şirkətinə) 100 illik neft güzəşti bu

arxitekturanı möhkəmləndirdi.

Faza 2 (1944): Struktur Müdafiə Olunur

Müttəfiq güclər (ABŞ, SSRİ) İranın Almaniyaya meyilli xəttini dəyişmək və Rza Şahdan sonra

potensial olaraq Qacar çərçivəsini bərpa etmək istədikdə, Britaniya buna uğurla müqavimət

göstərdi. O, hakimiyyətin yeni bir sistemə deyil, françayzın “varisinə” — 22 yaşlı Məhəmməd

Rza Pəhləviyə keçməsini təmin etdi və ilkin quruluşu qorudu.

Faza 3 (1953): Struktur Zorla Tətbiq Edilir

Baş nazir Müsəddiqin nefti milliləşdirmək və suverenliyi bərpa etmək cəhdi bu struktur üçün

birbaşa təhdid idi. ABŞ tərəfinin ilkin açıq mövqeyinə baxmayaraq, sonda Britaniya təzyiqi üstün

gəldi. ABŞ dəstəyini geri çəkdi və birgə əməliyyat İranın demokratik təcrübəsini dağıtdı və

Pəhləvi sistemini yenilənmiş avtoritar güclə yenidən bərpa etdi.

Faza 4 (1979): Struktur Sökülmür, Uyğunlaşdırılır

1979 inqilabının ardından İslam Respublikası Britaniyanın dizayn etdiyi köhnə mərkəzləşdirici

arxitekturanı miras aldı və daha da sərtləşdirdi; monarxiyanı teokratiya ilə əvəzlədi.

Soyuq Müharibə dövründə ABŞ, daha geniş geosiyasi balanslar — xüsusən SSRİ-nin

“saxlanılması” — qorunduğu müddətcə, nominal olaraq müstəqil, yarı-dini və yarı-demokratik bir

İranı qəbul etməyə hazır görünürdü. Britaniya isə təsirinin davamlılığını ideoloji deyil,

institusional mexanizmlər üzərindən saxlayırdı. Bununla belə, bu tarixi analiz iddia edir ki,

Britaniya, SSRİ-yə bağlı aktorlarla, o cümlədən Tudeh Partiyası kimi strukturlarla birlikdə bu

istiqamət dəyişikliyinə müqavimət göstərdi; hər biri fərqli strateji fərziyyələrə əsasən hərəkət etsə

də, nəticədə Ayətullah Xomeyninin yüksəlişini qeyri-ixtiyari şəkildə asanlaşdırdı.

Faza 5 (1979–2026): Davamlı “Quruluş”

ABŞ–İran münasibətlərinin kəsilməsinə baxmayaraq, köhnə “françayz” (Britaniya) və digər

maraqlar davam etdi. İran üzərindəki mövcud geosiyasi mübarizə, ABŞ-ın fundamental struktur

dəyişiklik istəyi ilə, bir əsrlik mərkəzləşdirilmiş, unitar sistemi qorumağa sərmayə qoymuş

güclərin müqaviməti arasında gedən bir qarşıdurma kimi görünə bilər — elə bir sistem ki, öz

mahiyyətinə görə plüralist və demokratik inkişafı bloklayır.

Cari Nəticələr (Current Implications)

Bu, kritik bir sualı gündəmə gətirir: bugünkü İran böhranı qüsurlu bir rejimin nəticəsidir — yoxsa

liderlikdən asılı olmayaraq transformasiyaya müqavimət göstərən yüz illik struktur dizaynın

nəticəsidir?

Əgər xarici güclər eyni mərkəzləşdirilmiş, unitar çərçivəni qoruyaraq dəyişiklik axtarırlarsa,

meaningful (mənalı) transformasiya mümkün olmayacaqdır. Bu miras qalmış strukturu

sökməyən istənilən gələcək keçid, avtoritarizmin yeni adlar altında yenidən istehsal olunması

riskini daşıyır. 

--------------------

* MƏQALƏNIN  ƏSLI :

 Beyond Regime Change: Why Iran Requires Structural Transformation, Not Cosmetic Regime Change

Umud Duzgun

9 min read

·

Feb 1, 2026